İnsan kendini bilmeden âlemi, âlemi bilmeden de Rabbini hakkıyla tanıyabilir mi?
Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri'nin Marifetnâme'si, bu sualin peşinden yürüyen büyük bir ilim ve irfan yolculuğudur. Eser, insanı yalnızca bedenden, kâinatı yalnızca maddeden, ilmi ise yalnızca malumattan ibaret görmez. Ona göre varlık, okunmayı bekleyen büyük bir kitaptır; insan ise bu kitabın sırlarını kendi nefsinde taşıyan küçük bir âlemdir.
Bu sebeple Marifetnâme'de göklerin ve yeryüzünün yaratılışından insan bedeninin teşekkülüne, ruh ve nefs bahislerinden ahlâk ve terbiyeye; tevekkül, sabır ve rızadan marifetullah ve muhabbetullaha kadar uzanan geniş bir ilim haritası karşımıza çıkar. İbrahim Hakkı Hazretleri, zahirî bilgi ile bâtınî terbiyeyi, aklî ilimlerle naklî ilimleri birbirinin rakibi olarak görmez, hakikati anlamanın birbirini tamamlayan yolları olarak görür. Eserin insanı kendi bedeni ve ruhu üzerinden marifetullaha sevk eden bahisleri bu düşüncenin en belirgin tezahürlerindendir.
Marifetnâme; bilgiyi irfana, irfanı ahlâka, ahlâkı ise kulluğa ulaştırmak isteyen bir terbiyetü'n-nefs kitabıdır. Kur'ân'a bağlılık, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat itikadı, kalbin ıslahı, nefsin tezkiyesi, güzel ahlâk ve insanın Rabbine yönelişi eserin ana damarlarını teşkil eder.
Aradan asırlar geçmiş olsa da Marifetnâme'nin asıl sorusu hâlâ tazedir: İnsan kimdir, bu âlem nedir ve bütün bu varlık bizi kime götürmektedir?
İbrahim Hakkı Hazretleri'nin cevabı açıktır: İlim, insanı kendisine; kendisini bilen insanı da Rabbine ulaştırmalıdır.