Hikmeti yitiren hayat, bayatlar, solar. Hakikati yitiren ha­yatsa, insanı yalnızca ağlarına bağlar, soldurur.
İlim, hakikatin söz hâlidir. İrfan, hakikatin göz (kalp gözü) hâlidir. Hikmetse hakikatin öz hâli.
İlim, çağrıdır: İlâhî çağrı. İrfan, çağdır: Nebevî çağ. Hikmetse, çağlayandır: İlâhî çağrıyla buluşan, nebevî çağla olu­şan insanın, hakikati çağlayana dönüştürme çabası.
İlim, sözü zenginleştirir. İrfan, gözü derinleştirir. Hikmetse, özü gürleştirir.
İlim, ribattır: Hakikate bağlanma. İrfan, irtibattır: Haki­katin bağlarını birbirine bağlama. Hikmetse, râbıtadır: Bağ kurma, çağ kurma, çağrıyı gürül gürül akan, insanı yıkayıp arındıran bir çağlayana kavuşturma.
İlim, bakıştır. İrfan, akıştır. Hikmetse varış.
Hâsıl-ı kelâm, ilim, hakikatin toprağa düşürülen tohumu­dur. İrfan, hakikat ağacının tomurcuklanmasıdır. Hikmetse, filizlenen, yeşeren, tomurcuklanan hakikat ağacının meyveye durması.