-Erken ve Klasik Dönemin Karakteristik Metinleri BağlamındaÇağdaş
tefsir literatüründe erken ve klasik dönemlerde tefsir ilminin diğer disiplinlerden
bağımsız, kendine özgü bir metodoloji geliştiremediği yönündeki yaklaşım oldukça
baskındır. Ancak tefsirin usûl tarihini yalnızca ulûmü'l-Kur'ân tarzındaki eserler üzerinden
okumak, konuyu dar bir çerçeveye hapsetmektedir. Çünkü bu kaynaklar, müfessirin
donanımına dair bölümler hariç, büyük oranda bilgileri ve rivayetleri derleyen ansiklopedik
metinler niteliğindedir. Oysa ilk dönemlerden itibaren tefsir mukaddimeleri ve
bu alanda yazılan müstakil yöntem eserleri incelendiğinde tefsire has bir usûl arayışının
izleri açıkça görülebilmektedir. Her ne kadar bazı âlimler fıkıh ve kelâm gibi disiplinlerin
formasyonundan etkilenmiş olsalar da bu metodolojiyi tefsirin kendi doğasına özgü kılmaya
çalışan arayışlar da mevcuttur.
Bu çalışma bahsi geçen usûlî çabalardan yola çıkarak tefsirde yöntem arayışının tarihî,
siyasî ve itikâdî sâiklerini karakteristik metinler üzerinden tahlil etmeyi amaçlamaktadır.
Belirlenen bu amaç doğrultusunda birinci bölümde; usûl arayışındaki âlimlerin, muhalif
gördükleri fırkaların Kur'ân yorumlarında düştükleri yöntemsel ve olgusal hataların mahiyetini
ve keyfiyetini tahlil etmeleri üzerinde durulmaktadır. İkinci bölümde söz konusu
yanlış uygulamalara karşılık, çalışmada merkeze alınan usûl arayışındaki müelliflerin
doğru bir Kur'ân yorumu için inşa ettikleri teorik mekanizmalar ile kapalılıkları gidermede
önerdikleri somut pratik kaideler irdelenmektedir. Son bölümde ise ortaya konulan
bu usûl önerilerinin fıkıh, kelâm ve tasavvuf gibi disiplinlerle olan ilişkisi analiz edilerek,
bunların ne ölçüde eklektik kaldığı veya ne ölçüde bağımsızlaşıp tefsire özgü bir kimlik
kazanabildiği tahlil edilmektedir. Neticede, erken dönemden itibaren tefsirde usûl arayışlarının
geliştiği tespit edilmiştir. Bu çabaların bir kısmının, geliştirilen metodolojiyi tefsire
özgü kılma konusunda belirli bir başarı ve mesafe yakaladığı açıkça görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Tefsir; Tefsir Usûlü; Tefsirde Usûl Arayışları; Metodoloji; Te'vîl; Ulûmü'l-
Kur'ân