İslam tarihinde siyasî, sosyal ve dinî ayrışmaların sebeplerinin tespit edilmesi ve bu ayrışmaların somut bir şekilde ortaya çıkışına sahne olan hadiselerin doğru anlaşılması bakımından Emeviler dönemi ayrı bir öneme sahiptir. Zira bu dönem, iktidar ile muhalefet ilişkilerinin belirginleştiği, farklı muhalif hareketlerin ortaya çıktığı ve bu hareketlerin sonraki dönemlerde İslam düşünce ve siyaset anlayışının şekillenmesinde etkili olduğu bir süreç olmuştur. Bu sebeple Emeviler dönemindeki iktidar-muhalefet ilişkilerinin doğru bir şekilde tespit edilmesi, erken dönem İslam tarihinin anlaşılması açısından göz ardı edilemeyecek kadar önemli bir etkendir. Bu çalışmada, Emevi iktidarına karşı ortaya çıkan muhalif hareketler tarihî süreç içerisinde ele alınmış; bu hareketlerin ortaya çıkış sebepleri, meşruiyet dayanakları, iktidara yönelttikleri eleştiriler ve benimsedikleri mücadele yöntemleri incelenmiştir. Bu çerçevede Ehl-i Beyt taraftarları, Hariciler, Mevali, Abdullah b. Zübeyr hareketi ve dönemin uleması başta olmak üzere Emevi iktidarına muhalefet eden farklı grup ve şahıslar değerlendirilmiştir. Bunun yanında Emevi yönetiminin söz konusu muhalif hareketlere karşı takip ettiği siyasi politikalar ve muhalefeti sınırlandırmaya yönelik uygulamaları da ele alınmıştır. Araştırmada başta klasik İslâm tarihi kaynakları olmak üzere konuya dair temel eserlerden istifade edilmiş; rivayetler, tarihî bağlamı, dönemin şartları, anlayışı ve değer yargıları dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, Emeviler döneminde ortaya çıkan muhalefetin yalnızca siyasi sebeplerle açıklanamayacağını; sosyal, ekonomik ve dinî unsurların yanı sıra önceki dönemlerden tevarüs edilen siyasi ve fikri anlayışların da bu sürecin şekillenmesinde etkili olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla ilgili dönemde ortaya çıkan muhalif hareketlerin incelenmesi hem Emevi yönetiminin siyasi yapısının hem de sonraki dönemlerde şekillenen İslam düşünce ve siyaset geleneğinin daha doğru anlaşılmasına önemli katkılar sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Emeviler; Ehl-i Beyt; Hariciler; Muhalefet; Mevali; Meşruiyet